Ung thư gan là một trong những loại ung thư phổ biến nhất tại Việt Nam, với khoảng 26.500 ca mắc mới mỗi năm, chiếm 14,5% tổng số ca ung thư. Theo BS Lê Thị Gấm, Quản lý Y khoa miền Bắc, Hệ thống tiêm chủng VNVC, nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh, từ virus viêm gan B, rượu bia, thuốc lá đến thực phẩm chế biến sẵn và nguồn nước ô nhiễm. Dưới đây là những yếu tố nguy cơ mắc ung thư gan chính và cách phòng ngừa hiệu quả để bảo vệ sức khỏe gan.
Virus viêm gan B – “Thủ phạm” hàng đầu
Virus viêm gan B (HBV) là nguyên nhân chính gây ung thư gan, với khoảng 80% bệnh nhân ung thư gan tiến triển từ viêm gan B. Virus này tấn công gan liên tục, gây viêm và thúc đẩy quá trình tái tạo tế bào gan. Trong quá trình này, các đột biến tự phát có thể xảy ra, dẫn đến sự hình thành các tế bào gan bất thường và cuối cùng là ung thư.
Người mắc viêm gan B cần tuân thủ điều trị theo phác đồ của bác sĩ, sử dụng thuốc kháng virus để kiểm soát bệnh. Tuy nhiên, nhiều người bỏ điều trị hoặc chuyển sang dùng thuốc nam, các loại lá cây theo lời mách bảo. Điều này khiến virus sinh sôi mạnh mẽ, đẩy nhanh quá trình tiến triển thành xơ gan và ung thư gan. Tiêm vaccine viêm gan B là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất, đặc biệt với trẻ sơ sinh (trong 24 giờ sau sinh) và người lớn chưa có miễn dịch.
Rượu bia – Chất xúc tác gây ung thư
Rượu bia chứa ethanol, một chất được xếp vào nhóm gây ung thư. Khi vào cơ thể, ethanol chuyển hóa thành acetaldehyde, một hợp chất gây tổn thương gene và thúc đẩy sự phát triển của tế bào ung thư. Uống rượu bia thường xuyên khiến gan phải hoạt động quá tải, dẫn đến tổn thương lâu dài như xơ gan và ung thư gan.
Ngoài ra, rượu bia làm suy giảm khả năng loại bỏ độc tố của cơ thể, khiến các hóa chất độc hại từ thuốc lá hoặc môi trường dễ dàng xâm nhập vào tế bào gan. Hạn chế hoặc tránh hoàn toàn rượu bia là cách hiệu quả để giảm nguy cơ mắc bệnh.
Thuốc lá – Kẻ thù thầm lặng của gan
Khói thuốc lá chứa nhiều hóa chất độc hại như nicotine, carbon monoxide, benzene, nitrosamine và acetaldehyde. Những chất này đi vào máu, gây tổn thương nhiều cơ quan, đặc biệt là gan. Hút thuốc lá kích thích sản xuất các chất gây hại cho tế bào gan, làm tăng tốc độ tiến triển của xơ gan.
Khí carbon monoxide trong khói thuốc làm giảm khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu, gây thiếu oxy cho các mô, bao gồm gan. Điều này kích thích cơ thể hấp thu nhiều sắt hơn, dẫn đến ứ sắt thứ phát và phá hủy tế bào gan thông qua quá trình oxy hóa. Cai thuốc lá là một bước quan trọng để bảo vệ gan và sức khỏe tổng thể.
Nấm mốc – Độc tố nguy hiểm trong thực phẩm
Độc tố Aflatoxin B1, thường có trong các loại thực phẩm bị nấm mốc như gạo, ngô, đậu, lạc, hướng dương, hạnh nhân, óc chó, tiêu đen và gừng, là một yếu tố gây ung thư gan được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo. Aflatoxin tấn công gan, gây tổn thương biểu mô tế bào và làm đột biến chuỗi DNA, dẫn đến ung thư gan và ung thư túi mật.
Những người tiếp xúc lâu dài với Aflatoxin có nguy cơ mắc bệnh cao hơn đáng kể. Để phòng ngừa, cần bảo quản thực phẩm đúng cách, tránh sử dụng các loại ngũ cốc, hạt bị mốc và kiểm tra kỹ trước khi chế biến.
Thực phẩm chế biến sẵn – Nguy cơ từ thói quen ăn uống
Theo nghiên cứu đăng trên Thư viện Y khoa Mỹ (2024), thực phẩm chế biến sẵn như khoai tây chiên, thịt xông khói, xúc xích, thịt nguội, bánh mì kẹp thịt, pizza và súp có liên quan đến ung thư gan. Những thực phẩm này thường chứa nhiều chất béo bão hòa, đường, muối và ít chất xơ, vitamin, dẫn đến thừa cân, béo phì và gan nhiễm mỡ. Tình trạng này nếu kéo dài có thể chuyển thành viêm gan mạn tính và ung thư gan.
Ngoài ra, các chất phụ gia như chất nhũ hóa, natri nitrat và chất tạo ngọt nhân tạo trong thực phẩm chế biến sẵn cũng góp phần làm tăng nguy cơ ung thư. Hạn chế tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn và ưu tiên chế độ ăn giàu rau xanh, trái cây là cách bảo vệ gan hiệu quả.
Nguồn nước ô nhiễm – Tác nhân tiềm ẩn
Nguồn nước bẩn từ ao, hồ, sông, suối chứa các hóa chất như clo (Cl2) và chloroform (CHCl3) có thể thúc đẩy đột biến tế bào và làm tăng nguy cơ ung thư gan. Theo nghiên cứu, những người sử dụng nước ao ô nhiễm có nguy cơ mắc ung thư gan cao gấp 2,34 lần so với người dùng nước máy. Sử dụng nguồn nước sạch, được xử lý đúng cách, là biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ này.
Cách phòng ngừa ung thư gan
Để giảm nguy cơ mắc ung thư gan, BS Lê Thị Gấm khuyến nghị:
- Tiêm vaccine viêm gan B: Trẻ sơ sinh cần tiêm trong 24 giờ sau sinh, tiếp tục lịch tiêm vaccine phối hợp (5 trong 1, 6 trong 1). Người lớn nên tiêm 3 mũi trong 6 tháng, xét nghiệm HBV trước khi tiêm.
- Hạn chế rượu bia, thuốc lá: Giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn để bảo vệ gan và sức khỏe tổng thể.
- Sử dụng nguồn nước sạch: Tránh uống nước từ nguồn ô nhiễm, ưu tiên nước máy hoặc nước đã qua xử lý.
- Chế độ ăn uống lành mạnh: Tăng cường rau xanh, trái cây, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và thực phẩm bị nấm mốc.
- Vận động thường xuyên: Duy trì cân nặng hợp lý, tránh thừa cân, béo phì.
- Tầm soát định kỳ: Kiểm tra sức khỏe gan và xét nghiệm ung thư gan định kỳ để phát hiện sớm, tăng cơ hội điều trị thành công.
“Để phòng ngừa ung thư gan, cần tiêm vaccine viêm gan B, hạn chế rượu bia, thuốc lá, sử dụng nguồn nước sạch và duy trì chế độ ăn uống lành mạnh. Tầm soát định kỳ giúp phát hiện sớm bệnh, tăng cơ hội điều trị.”
Ung thư gan là căn bệnh nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa thông qua các biện pháp đơn giản như tiêm vaccine viêm gan B, hạn chế rượu bia, thuốc lá, tránh thực phẩm chế biến sẵn và nấm mốc, sử dụng nước sạch, đồng thời duy trì lối sống lành mạnh. Tầm soát định kỳ là chìa khóa để phát hiện sớm và điều trị hiệu quả. Hãy chủ động bảo vệ lá gan của bạn ngay hôm nay để có một cuộc sống khỏe mạnh và chất lượng.
Nguồn Nhà Thuốc Gan, Bác sỹ Vũ Trường Khanh